Słowiańskie demony zamiast Halloween: strzyga, upiór i południca w książkach

Zamiast Halloween możesz sięgnąć po własne, słowiańskie demony: strzygę, upiora i południcę, które etnografowie badali na polskiej wsi jeszcze w XX wieku. Najlepiej zacząć od kompendium, „Bestiariusza słowiańskiego” albo „Mitologii słowiańskiej” wydawnictwa Bosz, a potem przejść do powieści z serii Słowiańskie Światy, w których dawne istoty stają się bohaterami. Poniżej zestawiamy, czym te demony były w wierzeniach, z tym, co robią z nimi współczesne książki.

Czym były strzyga, upiór i południca według etnografów?

Najdokładniejszy obraz daje Polski Atlas Etnograficzny. Według artykułu Agnieszki Pieńczak i Poliny Mironowej w „Slavia Orientalis” (PAN, 2020) kwestionariusz atlasu poświęcony demonologii ludowej, opracowany przez Józefa Gajka w 1980 roku, ma 22 rozdziały i 184 pytania. Najwięcej, 15, dotyczy południcy i przypołudnicy, opisanej tam jako demon wiru powietrznego. Strzyga ma osobny rozdział z 7 pytaniami, a strzygoń, wieszczy i upiór wspólny rozdział z 11 pytaniami.

Artykuł Pieńczak i Mironowej przypomina też, że w „Atlasie kultury ludowej w Polsce” Kazimierza Moszyńskiego i Jadwigi Klimaszewskiej jest mapa zasięgu wierzeń o południcy, demonie zajmującym się najczęściej porywaniem dzieci. Według etnografów cytowanych przez serwis dzieje.pl za demony uważano też dusze zmarłych śmiercią gwałtowną: zamordowanych, samobójców i ofiar wypadków, które miały błąkać się po ziemi i nie zaznać spokoju.

Demony w kwestionariuszu Polskiego Atlasu Etnograficznego (Gajek 1980, za Pieńczak i Mironową 2020)

Rozdział kwestionariusza	Liczba pytań	Co mówią źródła	W książkach z naszej oferty
Południca, przypołudnica	15 (najwięcej)	demon wiru powietrznego; w atlasie Moszyńskiego demon porywający dzieci	nie znaleźliśmy jej w opisach powieści
Strzyga	7	osobny rozdział	„Ach, strach!” Katarzyny Ryrych: strzygi z ludzkimi problemami, dla dzieci
Strzygoń, wieszczy, upiór	11	jeden wspólny rozdział	kompendia Bosza, „Bestiariusz słowiański” i „Mitologia słowiańska”, oznaczone w BN hasłem „Demony” lub „Demonology”
Półdemony wodne (topielce, wodniki)	12	osobny rozdział	„Znamię wodnika” Agaty Suchockiej: wodnik jako wiceminister klimatu
Demony leśne męskie	4	osobny rozdział	„Znamię wodnika”: sojusznik bohatera skrywa naturę leszego

Z zestawienia wynika różnica, której nie podaje żadne ze źródeł osobno: w wierzeniach demony tłumaczyły realne zagrożenia, jak wir powietrza, zaginione dziecko czy gwałtowną śmierć, a we współczesnych powieściach dostają imiona, zawody i własne sprawy. Południca, której etnografowie poświęcili najwięcej pytań, w opisach powieści z naszej oferty się nie pojawia.

Od jakiej książki zacząć słowiańską demonologię?

„Bestiariusz słowiański. Część pierwsza i druga” Pawła Zycha i Witolda Vargasa wydało Bosz w serii Legendarz; według katalogu Biblioteki Narodowej pierwsze wydanie łączone ukazało się w 2017 roku, ma 440 stron, ilustracje i hasła przedmiotowe „Demony” i „Słowianie”. W naszym katalogu to wydanie z 2022 roku za 64,49 zł.

„Mitologia słowiańska” Jakuba Bobrowskiego i Mateusza Wrony z ilustracjami Magdaleny Boffito jest krótsza: 142 strony według BN. Opis wydawcy w naszym katalogu mówi o bogach, herosach i postaciach słowiańskiej demonologii, opisanych przystępnym językiem na podstawie badań historycznych, religioznawczych i językoznawczych.

Powieści, w których słowiańskie demony grają główne role

„Znamię wodnika” Agaty Suchockiej to powieść o Zygmuncie Wodziańskim, wiceministrze klimatu, który jest wodnikiem, a jego sojusznik z ministerstwa rolnictwa skrywa naturę leszego; wydanie Repliki z serii Słowiańskie Światy ma ilustrowane brzegi. W „Mroku pod sercem”, drugim tomie cyklu Szept moczarów Lucie Ortegi, bohaterowie mierzą się z nowym przeciwnikiem, Duszymorem, w świecie dawnych bogów i demonów.

„Syn Welesa” Elwiry Dresler-Janik to prequel cyklu osadzony w Leszygrodzie, gdzie obok ludzi działają dawne bóstwa; według wydawcy można go czytać bez znajomości innych tomów. Klasykiem, który według opisu wydawcy zainspirował cały nurt literatury o dawnej Słowiańszczyźnie, jest „Stara baśń” Józefa Ignacego Kraszewskiego, w serii Słowiańskie Światy także z ilustrowanymi brzegami.

Więcej fantastyki znajdziesz w dziale fantastyka i science fiction oraz w poradniku Fantastyka i science fiction: co czytać.

Jak to sprawdziliśmy

Liczby pytań i opisy demonów wzięliśmy z artykułu „Stan badań atlasowych w Polsce i Rosji nad demonologią ludową” Agnieszki Pieńczak i Poliny Mironowej („Slavia Orientalis” 2020, nr 3), który omawia kwestionariusz Józefa Gajka z 1980 roku, a wierzenia o zmarłych śmiercią gwałtowną z serwisu dzieje.pl (2017). Dane kompendiów pochodzą z katalogu Biblioteki Narodowej, treść powieści z opisów wydawców w naszym katalogu, a dostępność i ceny sprawdziliśmy 16 października 2026 roku.