„Lalka” na Netflixie a książka Prusa: co zmienił serial i dlaczego warto przeczytać powieść

16 września Netflix pokazał sześcioodcinkową „Lalkę” w reżyserii Pawła Maślony, a dwa tygodnie później do kin weszła kinowa wersja Macieja Kawalskiego. Jeśli serial zachęcił Cię do sięgnięcia po powieść Bolesława Prusa albo wracasz do niej po latach, ten tekst pokazuje, co z książki zostało na ekranie, co twórcy dopisali i dlaczego warto przeczytać oryginał. Największe zwroty akcji serialu zostawiamy bez spoilerów.

Powieść Prusa w kilku zdaniach

„Lalka” ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Codziennym” w latach 1887 do 1889, a w formie książkowej wyszła w 1890 roku. Akcja toczy się w Warszawie końca lat 70. XIX wieku. Stanisław Wokulski, kupiec z Krakowskiego Przedmieścia, wraca z wojny rosyjsko-tureckiej z majątkiem zdobytym na dostawach dla armii. Pieniądze mają mu otworzyć drogę do Izabeli Łęckiej, córki zubożałego arystokraty, w której zakochał się bez pamięci.

Obok tej historii biegnie drugi głos: „Pamiętnik starego subiekta”, czyli zapiski Ignacego Rzeckiego, przyjaciela i wiernego pracownika Wokulskiego. To dzięki niemu powieść ma dwie perspektywy, a czytelnik ogląda Wokulskiego raz od środka, raz oczami człowieka, który zna go od lat i wciąż go nie rozumie. Prus celowo zostawia wiele pytań bez odpowiedzi, łącznie z losem głównego bohatera.

Serial Netflixa: kto, co i jak

Serial wyreżyserował Paweł Maślona, a scenariusz napisali Paweł Demirski, Jagoda Dutkiewicz i Paweł Maślona. Wokulskiego gra Tomasz Schuchardt, Izabelę Łęcką Sandra Drzymalska, Rzeckiego Dariusz Chojnacki, a Tomasza Łęckiego Jacek Braciak. W obsadzie są też między innymi Magdalena Cielecka, Julia Wyszyńska i Piotr Adamczyk w roli barona Krzeszowskiego.

Twórcy od początku mówili, że nie robią wiernej ekranizacji, tylko autonomiczną opowieść inspirowaną Prusem. Serial łączy melodramat, wątek kryminalny i elementy groteski, a w centrum stawia relację Wokulskiego i Łęckiej opowiedzianą w dużej mierze z jej strony.

Książka a serial: najważniejsze różnice

Izabela Łęcka ma własny cel

W powieści Izabelę poznajemy głównie przez spojrzenie Wokulskiego i komentarze innych. W serialu to pełnoprawna bohaterka z ambicjami: interesuje się dziennikarstwem i sprawą kobiet, a na jej drodze pojawia się Eliza Orzeszkowa, która w książce nie bierze udziału w wydarzeniach. Recenzenci zgodnie piszą, że to przede wszystkim historia Łęckiej.

Nowe wątki i postacie

Serial dopisuje intrygę wokół maszyn kupionych przez Łęckiego i barona Krzeszowskiego, zakończoną pożarem i śledztwem, a także historię lekarki z dyplomem z Zurychu, która nie może uzyskać prawa do wykonywania zawodu. Większą rolę dostaje Marianna, a Rzecki zyskuje uczuciową relację, której w powieści nie ma.

Pieniądze, sklep i interesy

Zmieniają się też szczegóły. W książce Wokulski kupuje kamienicę Łęckich na licytacji za 90 tysięcy rubli, ukryty za pośrednikiem, a Tomasz Łęcki nie wie, kto jest nabywcą. W serialu transakcja wygląda inaczej, a Wokulski prowadzi interesy, o których Prus nie pisze.

Zakończenie

Prus kończy powieść otwarcie i nie rozstrzyga, co stało się z Wokulskim. Serial domyka wątki po swojemu, a finał jest w całości pomysłem scenarzystów i jedną z największych rozbieżności z oryginałem. Szczegółów nie zdradzamy: jeśli znasz książkę, i tak zostaniesz zaskoczony.

Co mówią recenzenci

Opinie są podzielone, co przy tak swobodnej adaptacji nie dziwi. Jacek Cieślak w „Rzeczpospolitej” nazywa serial znakomitym i przebojowym. Spider's Web daje mu 7 na 10, chwaląc nową Izabelę i role drugoplanowe, ale zarzucając nierówny scenariusz i słabszy ostatni odcinek. „Nowy Ład” zwraca uwagę, że serial zamienia otwarte zakończenie Prusa w melodramatyczną logikę winy, kary i odkupienia, czyli podsuwa widzowi gotową interpretację tam, gdzie powieść zostawia wątpliwości.

A film Kawalskiego?

Kinowa „Lalka” z 30 września to zupełnie osobna produkcja, z inną ekipą i innym scenariuszem. Wokulskiego gra Marcin Dorociński, Izabelę Kamila Urzędowska, Rzeckiego Marek Kondrat, a Łęckiego Andrzej Seweryn. Kawalski postawił na klasyczną ekranizację z rozbudowaną scenografią XIX-wiecznej Warszawy, więc bliżej mu do powieści niż serialowi. Jeśli chcesz porównać obie wersje z książką, obejrzyj najpierw film, a serial potraktuj jako współczesną wariację na temat Prusa.

Dlaczego warto przeczytać książkę

Żadna z ekranizacji nie oddaje tego, co w „Lalce” najlepsze: dwóch głosów narracji, pamiętnika Rzeckiego, ironii Prusa wobec każdej ze stron i szczegółowego portretu Warszawy, ulica po ulicy. Serial jest dobrym punktem wyjścia, ale to powieść pokazuje, dlaczego Wokulski od ponad stu trzydziestu lat dzieli czytelników.

Jeśli czytasz „Lalkę” jako lekturę szkolną, przydadzą się wydania z opracowaniem: tekst powieści, streszczenie, charakterystyki bohaterów i zagadnienia do wypracowań w jednej książce. Pełny tekst powieści w tych wydaniach sprawdzi się też u dorosłego czytelnika, który wraca do Prusa po latach.

Inne utwory Bolesława Prusa

Po „Lalce” warto sięgnąć po krótsze teksty Prusa. „Katarynka” to nowela o adwokacie, który nie znosi ulicznej muzyki, dopóki nie zobaczy, co znaczy ona dla niewidomej dziewczynki. To lektura ze szkoły podstawowej i dobry sposób, żeby w godzinę poznać Prusa od strony nowelisty. Z większych powieści czeka jeszcze „Faraon” i „Emancypantki”.